نام اصلی مولانا جلال الدین محمد بلخی است. او در سال 604 هجری در شهر بلخ متولد شد. جلال الدین لقب محمد بلخی بود. لقب مولوی دو قرن بعد از درگذشت جلال الدین محمد در قرن نهم برای او انتخاب شد.

مولانا فرزند «بهاءالدین‌ولد» بود. مردم بهاءالدین ولد را با نام سلطان‎العلما می‌شناختند. او در خراسان و بلخ به بحث و وعظ علم عرفان و سلوک می‌پرداخت. جلال الدین محمد در نوجوانی به همراه خانواده از بلخ به قونیه رفت. دلیل این مهاجرت، دعوت علاءالدین کیقباد شاه سلجوقی از پدر مولانا بود. این مهاجرت در زمان حمله مغول به ایران صورت گرفت. مولانا در سن 18 سالگی ازدواج کرد. وقتی او 25 سال داشت پدرش از دنیا رفت. جایگاه معلمی سلطان العلما بعد از آن به مولانا واگذار شد. اتفاق مهم زندگی مولانا دیدار او با شمس تبریزی بود. مولانا با دیدار شمس تبریزی در آستانه سن 40 سالگی به مرتبه بالایی از عرفان رسید. مولانا در سال 672 هجری به وصال حق شتافت.

بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست

بگشای لب که قند فراوانم آرزوست

ای آفتاب حسن برون آ دمی ز ابر

کان چهره مشعشع تابانم آرزوست

بشنیدم از هوای تو آواز طبل باز

باز آمدم که ساعد سلطانم آرزوست

آرامگاه مولوی در قونیه

آرامگاه شمس تبریزی در خوی